EEN SCHURK ALS GOUVERNEUR

EEN SCHURK ALS GOUVERNEUR
In Verrem Actiones (70 voor Christus)

Non sunt minimi qui regunt civitatem!’
(Het zijn de minsten niet, die de stad regeren!) – Cicero ad Verrem. Lib.4,3,1

Caius VERRES (115-43), naar Sicilië gestuurd als propraetor (= gouverneur) in 73 v. C., kreeg een verlenging van zijn ambtstermijn van één naar drie jaar, wegens de noodtoestand in Rome (slavenopstand van Spartacus). In deze periode misbruikte hij zijn macht door een enorm fortuin te verzamelen voor zichzelf, ten koste van de Sicilianen.

In de vroege jaren van Rome als stadstaat kregen bestuursambtenaren geen salaris. Van patricisch-senatoriale families werd gemeenschapsdienst verwacht. Toen de stadstaat een wereldrijk geworden was leverden diezelfde families, die al die jaren op eigen kosten politieke campagnes hadden gevoerd en gemeenschapsdiensten hadden geleverd, ook bestuursambtenaren voor de provincies.
Tijdens zijn ambtstermijn had de gouverneur van een provincie absolute macht. Hij kreeg geen controle uit Rome en had alleen beslissingsrecht in alle militaire, rechterlijke en bestuurlijke aangelegenheden. Hij kon niet uit zijn ambt gezet worden, noch vervolgd worden wegens wanbestuur.

Zodra zijn ambtstermijn in 70 v.C. was afgelopen en Caius Verres dus vervolgd kon worden, wendde het Siciliaanse volk zich tot jurist Cicero met de vraag of hij hun belangen wou verdedigen. Cicero was quaestor geweest in Sicilië in 75 v.C. en had zich er een reputatie opgebouwd van eerlijkheid en rechtvaardigheid.

Marcus Tullius Cicero was een opkomende politieke figuur. Na de verdediging van Sextus Roscius van Ameria in 80 voor Christus in een zeer politiek geladen geval van vadermoord, ging Cicero op reis naar Griekenland en Rhodos.

Daar leerde hij een nieuwe en minder belastende vorm van welsprekendheid van Molon van Rhodos vooraleer terug te keren naar de politieke arena na de dood van Sulla.

Cicero bleef in Sicilië in 75 na Christus als quaestor, en op deze manier legde hij een aantal onontbeerlijke contacten met een aantal van de Siciliaanse steden. In feite kwam een groot gedeelte van zijn clientèle op dat moment uit Sicilië, een link die van onschatbare waarde zou blijken in 70, toen een deputatie van de Sicilianen naar Cicero kwam om hem te vragen een strafrechtelijke vervolging tegen Verres op te starten voor zijn misdaden op het eiland.


Eerste Zitting (actio prima)

De eerste toespraak werd gehouden voor de Praetor Urbanus Manius Acilius Glabrio. Daarin maakte Cicero op meesterlijke wijze gebruik van de bijna onvoorwaardelijke vrijheid om te spreken in de rechtszaal om de zaak van Verres te slopen.

Cicero sprak zeer weinig over de afpersing van Verres en zijn misdaden in Sicilië in deze eerste toespraak.

In plaats daarvan koos hij voor een subtiele tweeledige aanpak : eerst bespeelde hij de ijdelheid van de jury die alleen uit Senatoren bestond en dan schetste hij het sinistere karakter van Verres.

De tweede benadering handelde over de pogingen van Verres om een procedureslag te houden en de vertragingsmanoeuvres.

Verres kon gebruik maken van de diensten van de nummer een onder de Romeinse advokaten, Quintus Hortensius Hortalus.

Onmiddellijk begrepen zowel Verres als Hortalus dat de rechtbank, zoals samengesteld onder Glabrio, niet gunstig gezind was voor de verdediging en probeerden ze met vertragingsmanoeuvres en procedurele trucs de rechtsgang te ontwrichten.

Dit probeerden ze door eerst een soortgelijke vervolging op de rollen te plaatsen vóór het proces Verres ‘, een met betrekking tot een Bythnische gouverneur en eveneens handelend over afpersing.

Op het moment dat de zaak werd aangekaart, liep het jaar ten einde en al snel volgden een aantal openbare feestelijkheden (waaronder deze ter ere van Pompeius de Grote).

Alle werkzaamheden werden gestaakt op deze feestdagen, volgens de Romeinse gewoonte, met inbegrip van alle lopende processen. Cicero beweerde dat Hortalus hoopte om het proces lang genoeg te rekken zodat hij niet de gelegenheid kreeg om zijn zaak af te ronden voor de feestperiode zodat Glabrio en de jury onmogelijk nog een oordeel konden vellen voor het nieuwe jaar.

Iedereen wist dat in het nieuwe jaar de magistraten werden vervangen door hun nieuw verkozen opvolgers. Hortalus en Verres wisten beide, en Cicero besefte dat eveneens, dat Quintus Metellus, een vriend en bondgenoot van Verres zou worden belast met de afpersingrechtbank in het nieuwe jaar. Op die manier was een procedureslag de enige mogelijkheid om de rechtsgang te rekken. Cicero merkte op dat een van zijn vrienden had gehoord hoe Hortalus Verres feliciteerde kort na de verkiezingen Metellus. Wat betekende dat Verres zo goed als vrijgesproken was.

Cicero had echter een unieke strategie in gedachten voor zijn zaak. In 81 voor Christus, had de Dictator Lucius Cornelius Sulla Felix de samenstelling van de strafrechtbank gewijzigd waarbij alleen senatoren als juryleden zetelden. Dit had blijkbaar wrevel veroorzaakt en ten minste de schijn gewekt dat de rechtvaardigheid “gekocht” was, met name wanneer senatoren als verdachten terechtstonden, of wanneer de belangen van een populaire of machtige senator werden bedreigd.

In 70 echter was onder praetor Aurelius Cotta de zgn “lex Aurelia iudicaria” gestemd. De quaestiones perpetuae werden hervormd; de zetelende rechters zouden voortaan niet uitsluitend senatoren zijn, maar senatoren, ridders en tribuni aerarii.

Cicero hamerde op de samenstelling van de senatorenjury en argumenteerde dat hier niet zozeer Verres diegene was waar het om ging maar eerder de geloofwaardigheid van de jury zelve (de senatoren dus) Met het oordeel van deze rechtbank stond of viel de geloofwaardigheid van de hele rechtspraak van de senatorenjury.

Om verder Hortalus ‘pogingen om het proces te rekken tegen te gaan, stelde Cicero voor om het gebruikelijke format van het proces te wijzigen. In normale omstandigheden zouden zowel de vervolging als de verdediging een reeks van verhoren en wederverhoren van de aangevoerde getuigen moeten doen. Cicero besefte dat dit zou maken dat de werkzaamheden van het proces onherroepelijk zouden uitlopen naar het nieuwe jaar, wat hij absoluut niet wenste. Daarom verzocht hij de rechtbank om onmiddellijk zijn getuigen te mogen oproepen vooraleer de toespraken werden gehouden


Tweede Zitting (actio secunda)

Daar waar de eerste toespraak het meer had over de pogingen van de verdediging om de zaak te rekken, en het proces te doen ontsporen, ging de tweede over de feiten zelve, en was het een oneindig veel meer vernietigende toespraak waarin Cicero de volle lading gaf.

Cicero gaf opsomming van een groot aantal beschuldigingen tegen Verres tijdens zijn ambtstermijn als gouverneur van Sicilië. De belangrijkste daarvan handelde over een marineschandaal dat Verres had aangewend als een ingenieus middel voor verduistering.

De kuststreken van Sicilië hadden veel last van piraten. Daarom rustten de gouverneurs ieder jaar een vloot uit om het handelsverkeer te beschermen. Dit werd bekostigd door de kuststeden, die gewoonlijk ook een schip leverden, manschappen en voorraden inbegrepen. Maar voor Verres hoefde zo’n schip helemaal niet, als hij voldoende steekpenningen van de kuststad kreeg. De bemanning, d.w.z. ieder die ervoor betaalde, mocht van hem afmonsteren. Op een gegeven moment werd de vloot – die onder het opperbevel stond van een Syracusaan, niet een Romein zoals behoorde – aangevallen in de haven van Pachynus. De Syracusaan was een onbekwame bevelhebber en zijn vloot was compleet onderbemand door Verres’ bemoeiingen. Twee schepen werden buitgemaakt, de rest van de vloot brandde uit. De piraten konden veilig ontkomen. Verres echter dwong al de kapiteins van de vloot een document te ondertekenen waarin ze verklaarden dat de oorzaak van deze ramp niet lag bij de uitrusting of bemanning van de schepen, want dat die perfect in orde was geweest. Daarna liet hij hen ter dood brengen.

Een volgende zaak van afpersing was gecentreerd rond de Derde Slavenoorlog, waarin Verres slaven van rijke landeigenaren beschuldigde van sympathie met de opstandige slaven op het vasteland. Ze werden gearresteerd en dan werden grote steekpenningen gevraagd om de beschuldigingen te ontlopen;

Schepen met waardevolle lading werden in beslag genomen als zouden ze toebehoren tot de opstandige Quintus Sertorius. Passagiers en bemanning aan boord werden van de schepen gegooid en naar de gevangenis gebracht (een oude steengroeve door de tiran Dionysius I van Syracuse gemaakt) en werden geëxecuteerd zonder proces als vermeende sympathisanten of soldaten van Sertorius.

Een gevangene, Publius Gavius, een Romeins burger van Compsa, ontsnapte en protesteerde over de behandeling van Verres van Romeinse burgers. Verres liet de man afranselen en daarna kruisigen. Deze beide straffen (afranseling en kruisiging) konden normaal niet worden uitgesproken tegen een Romeins Staatsburger. Om de vernedering nog groter te maken liet Verres het kruis van Gavius op een plek aanbrengen waar hij de kustlijn van het vasteland van Italië (symbolisch de grens van de macht Verres) kon zien terwijl hij stierf.

Hij beval zijn lictoren en zijn chef Lictor, Sextus in het bijzonder, een bejaarde man uit Panormus, een Romeins burger genaamd Gaius Servilius, halfdood te slaan wegens kritiek op zijn beleid. Servilius overleed aan zijn verwondingen.

En Cicero gaat verder:
“Ik beweer dat in heel Sicilië – een zo rijke en zo oude provincie, met zoveel steden en zovele, zo rijke, families – er geen enkele zilveren vaas, geen enkele Korinthische of Delische amfoor was, geen enkele edelsteen of parel, of iets van goud of ivoor, geen enkel bronzen, marmeren of ivoren beeld – ja ik beweer dat er geen enkele schildering op hout of textiel was die hij niet heeft opgespoord en gekeurd en, als het hem beviel, heeft meegenomen.”

Verres’ advocaat Hortensius had als een punt van verdediging de verklaring van Verres, dat hij alles (eerlijk) gekocht had. Cicero maakt brandhout van deze verklaring. Ten eerste bestonden er wetten die een gouverneur verboden dergelijke voorwerpen te kopen. En bovendien was het bedrag van de aankoopsom dat Verres had opgegeven zo belachelijk laag in verhouding tot de waarde van de kunstwerken, dat het overduidelijk was dat dit een leugen was.

In deze redevoering veroorlooft Cicero zich verder geregeld grapjes ten koste van de beklaagde, om hem belachelijk te maken. Deze redenaarstechniek is in latere tijden vaak afgekeurd, maar hoorde toen tot de gewone gang van zaken. Het woord “verres” betekent “zwijn”, “ever”. Aanleiding voor Cicero om zich vrolijk te maken over Verres (die zwaar van postuur en door zijn vetmassa erg onaantrekkelijk van uiterlijk was) was het verhaal dat Verres zelf geprobeerd had een standbeeld van Hercules, dat zijn medewerkers nauwelijks konden optillen, weg te dragen. Cicero noemt het “het dertiende werk van Hercules” en vergelijkt Verres met het Erymanthische everzwijn. Soms noemt hij hem ook wel “het sleepnet van Sicilië” omdat zijn naam in het woord ‘everriculum’ te vinden is, een vissersnet dat in zee gebruikt werd.

Resultaten van de Toespraken

Het proces duurde maar 9 dagen. Voordat die verstreken waren was Verres Rome al uitgevlucht.
In Verrem I is waarschijnlijk de rede die Cicero had voorbereid en echt heeft uitgesproken tijdens de actio prima. De eerste zitting is echter nooit tot het einde gevoerd en een tweede zitting is er nooit geweest. Toen Verres gevlucht was veroordeelde het hof hem tot verbanning en legde ook het schadebedrag vast dat hij moest betalen.

In Verrem II was door Cicero waarschijnlijk al opgeschreven als een ontwerptekst voordat het proces begon, maar hij heeft hem dus niet als een volwaardige speech kunnen uitspreken.

Na het proces heeft Cicero In Verrem II volledig uitgeschreven en gepubliceerd in de vorm van 5 redevoeringen, die ieder een specifieke aanklacht tegen Verres behandelen. Hij heeft ze opgevat als echte rechtszaalspeeches, waarbij hij de rechter en de beklaagde toespreekt alsof zij echt aanwezig waren geweest.

Kort nadat de rechtbank de toespraak had gehoord, heeft Hortalus Verres duidelijk gemaakt dat het moeilijk voor hem zou worden om te winnen. Hij adviseerde Verres om in vrijwillige ballingschap te vetrekken naar Massilia ( nu Marseille), een optie open voor Romeinen van hogere rang in zijn situatie.

Tegen het einde van 70 voor Christus, leefde Verres in ballingschap in Massila, waar hij zou leven voor de rest van zijn leven. De geschiedenis leert ons dat hij gedood werd tijdens de proscripties van de Tweede triumviraat over een sculptuur gewenst door Marcus Antonius.

Als gevolg van het juridisch systeem en de gewoonte nam Cicero de plaats in van Verres als Senator, wiens positie hij had uitgewonnen.

Dit gaf Cicero’s carrière een boost, wat maakte dat hij een enorme vrijheid om te spreken verkreeg, iets wat een nieuwbakken Senator normaal werd ontkend.


DE “IN VERREM” ORATIONES

1. divinatio in Caecilium: Cicero verovert voor zich het recht de aanklacht neer te leggen in plaats van de door Verres aangestelde schijnaanklager Caecilius
2. Actio Prima in Verrem: Korte rede, verpletterende getuigenissen. Zonder zijn veroordeling af te wachten gaat Verres vrijwillig in ballingschap. Hortensius weigert hem te verdedigen.
3 Actio secunda in Verrem: werd dus niet uitgesproken maar als pamflet verspreid om de publieke opinie blijvend te beïnvloeden. Zij bestaat uit 5 redevoeringen :
a. De praetura urbana: misdrijven van Verres als praetor urbanus in zake rechtspraak en onderhoud der publieke gebouwen.
b. De iurisdictione Siciliensi: rechtspraak van Verres in Sicilië
c. De re frumentaria: de diefstallen van Verres bij de graanbevoorrading en de ondergang van de Siciliaanse landbouw.
d. De signis: zijn diefstallen van beelden en kunstschatten.
e. De suppliciis: zijn verwaarlozing van vloot en oorlog tegen de zeerovers. Toepassing van het supplicium op Romeinse burgers.
Zijn alle zijden van het geval belichtende uiteenzetting heeft vooral als bron voor de kennis van de Romeinse oudheid en van het Romeinse Procesrecht een hoge waarde, maar behoort ook door haar frisheid en verscheidenheid en aanschouwelijke voorstelling der feiten tot Cicero’s beste werken.

Dit bericht werd geplaatst in Boek, Crime, Gelezen en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s