Saartjie Baartman (1789-1815) – De Hottentot Venus


Saartjie Baartman was de beroemdste van ten minste twee Khoikhoivrouwen die tentoongesteld werden als attractie in Europa onder de naam Hottentot-Venus, in de 19e eeuw.

Saartjie Baartman werd geboren in een Khoisanfamilie vlakbij de Gamtoosrivier (in de Oost-Kaap van Zuid-Afrika). De naam Saartjie (wordt uitgesproken als: Saarkie) is de Zuid-Afrikaanse variant van de Nederlandse naam Saartje. Dit was niet de Khoi-naam van Saartjie Baartman, die onbekend is gebleven.


Saartjie Baartman werd geboren op 9 augustus 1789 in de Gamtoos Vallei in de Oostkaap. Ze behoorde tot de Khoisan stam.

De Khoisan worden beschouwd als de oudste bewoners van Zuid-Afrika. De Nederlanders die hen daar in de zeventiende eeuw aantroffen, noemden hen de Hottentotten of de Bosjesmannen en verdachten hen ervan hun vee te stelen.Velen werden gedood in de poging het land te claimen. Bovendien werd de inheemse bevolking door de uit Nederland afkomstige boeren gebruikt als goedkope arbeidskracht. Zo ook Saartjie Baartman.

Zij was naar Kaapstad gemigreerd waar zij werk vond als slavin van een Nederlandse boer, Johan Cezar. Deze Johan kreeg in 1810 bezoek van zijn broer Henrik en diens vriend, de scheepsarts William Dunlop. Henrik Cezar en William Dunlop waren diep onder de indruk van Saartjie Baartman. Zij zagen ieder vanuit hun specifieke interesse brood in de inheemse vrouw en haalden haar over om met hen mee te gaan naar Europa. Cezar zag een mogelijkheid om met Sarah fortuin te maken op ‘freakshows’ en kermissen.

In de negentiende eeuw werd alles wat afweek van het normale ten toon gesteld. Tegen betaling kon men dan de vrouw met de baard of het kind met het waterhoofd bekijken.


Saartjie Baartman was een rariteit in de ogen van Cezar, omdat zij een Hottentot was; de Hottentot had op dat moment in Europa al een reputatie vanwege de verslagen van reizigers die hun ontmoetingen met de Khoisan hadden beschreven. Het fascinerende van de Khoisan voor een Europeaan waren de brede heupen en de dikke billen van de vrouwen.

Een tweede en waarschijnlijk belangwekkender reden waarom Saartjie de fantasie van Cezar en Dunlop prikkelde, waren de verhalen van reizigers over de vorm van de genitaliën.


Khoisan-vrouwen hadden de gewoonte hun schaamlippen te mutileren volgens een bepaald schoonheidsideaal. Het effect van die mutilatie is dat de schaamlippen langer worden. In de reisliteratuur van naturalisten als François Levaillant en John Barrow wordt deze mutilatie beschreven als een onderscheidend kenmerk van de Khoisan-vrouw, genaamd: de Hottentot voorschoot. Het was volgens de kolonisten een indicatie van de intrinsiek zwarte wellust en overmatige seksualiteit.

Henrik Cezar hoopte met het tentoonstellen van Saartjie Baartman op kermissen en in circussen een klinkende illustratie te geven bij de verhalen en theorieën die in de loop van de achttiende en negentiende eeuw in Europa in omloop waren.

William Dunlops interesse daarentegen was niet zozeer financieel als wel wetenschappelijk. Georges Louis leClerc de Buffon, een Franse naturalist, beschrijft de zwarte mens als wellustig, behept met een dierlijke seksualiteit en fysieke kenmerken die dichter bij de orang-oetang stonden dan bij de mens.

Zo had men het idee ontwikkeld dat de witte Europeaan de hoogste vorm van het menselijk ras belichaamde en de Hottentot daarvan de meest uitgesproken antithese was. De veronderstelde overmatige seksualiteit zou bijdragen aan de primitiviteit en dus de inferioriteit van de Khoisan-vrouw ten opzichte van de Europeaan.


Aldus werd Saarkie Baartman een glansrijke toekomst voorgespiegeld waarin voorspoed en rijkdom haar deel zouden zijn. Dunlop en Cezar beloofden haar een aandeel in de winsten die zij met haar verwachtten te behalen.

In 1810 komt het drietal in London aan; Cezar plaatst een advertentie in The Morning Post:

‘Just arrived: The Hottentot Venus.
Two Shillings per Head. Piccadilly Street’.


Binnen een maand na haar aankomst in Londen blijkt de anti-slavernijbeweging een proces te zijn begonnen om de mensonterende condities waarin Saartjie Baartman leeft en tentoongesteld wordt aan de kaak te stellen.

Om uit te kunnen maken of hier sprake was van een kwestie van slavernij of niet luidde de centrale vraag die tijdens het proces op 24 november 1810 werd behandeld of Saartjie Baartman tegen haar wil werd tentoongesteld. De uitkomst van het proces was, dat zij zou hebben ingestemd met alle condities en beloftes van Cezar en Dunlop en dat ze naar behoren werd betaald voor haar diensten.

In 1814 wordt zij verkocht aan een dierenhandelaar die haar naar Parijs brengt. Daar treedt zij op in een circus in the Rue Neuve des Petits Champs.


In het voorjaar van 1815 valt Saartjie Baartman daarenboven in handen van de wetenschap. Henri de Blainville, professor aan het Musee d’Histoire Naturelle wil Saartjie Baartman graag onderzoeken om “een zo compleet mogelijke beschrijving te kunnen geven van de afwijkingen van haar genitalia”. Hij wil zo een gedetailleerde vergelijking maken tussen de zwarte mens als laagste categorie van het menselijk ras en de de orang-oetang als hoogste diersoort.

Saartjie Baartman weigert haar medewerking en de mannen krijgen niet te zien wat zij willen zien.


Een jaar later, in 1816, sterft Saartjie Baartman en slaat de medische stand alsnog zijn slag. Haar lichaam wordt ter beschikking gesteld aan Georges Cuvier. En hoewel hij ons in het ongewisse laat over de uiteindelijke doodsoorzaak maakt hij in 1817 een gedetailleerde beschrijving van Baartmans lichamelijke kenmerken. Hij focust daarbij in het bijzonder op de genitalia om zijn punt te kunnen maken dat de Hottentot tot een wezenlijk andere categorie behoort binnen de klasse van de menselijke soort.
Op talloze plaatsen in de tekst vergelijkt Cuvier Baartmans lichaamsdelen, van de vorm van haar achterwerk tot aan de vorm van haar oren, met die van dieren, met name mandrillen, orang-oetangs en andere aapsoorten.

Nadat Cuvier zijn onderzoek heeft afgerond, worden Saartjie Baartmans genitalia en haar hersenen op sterk water gezet en bewaard.


De overblijfselen van Sarah Baartman zijn tot 1986 te zien geweest in het Musée de l’Homme in Parijs. Bijna twee eeuwen lang heeft zij haars ondanks de voortgang en de historiografie van de wetenschap gediend.

De resten van Saartjie werden na een een lange campagne in 2002 overgebracht naar Zuid-Afrika en liggen nu begraven in haar oorspronkelijke geboortestreek, Hankey.


Onlangs is er een pakkende  film gemaakt over haar leven : “Venus Noire” van Abdellatif Kechiche.

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Film en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

7 reacties op Saartjie Baartman (1789-1815) – De Hottentot Venus

  1. Jaap Cuperus zegt:

    Zeer langdradige film. Typische film voor feministes ook, van het kaliber: ‘Zie je nou wel’?
    ‘T is dat ik hem op een zondagmiddag tegen goedkoop tarief gezien heb, anders had ik het zonde van mijn tijd en van mijn geld gevonden. En het thema dat de ene mens nou eenmaal als minder dan de andere mens beschouwd wordt, is ook niet iets waar ik warm of koud van wordt. U hecht toch ook meer waarde aan uw favoriete politicus of aan uw baas, dan aan de eerste de beste puisterige neuspeuterende vakkenvuller bij de supermarkt waar u dagelijks komt? Of u hecht toch ook meer waarde aan uw dochter dan aan de loverboy waaraan ze ten prooi dreigt te vallen?
    Nou dan.
    Bovendien speelt dit verhaal rond het jaar 1810, en toen bestonden de woorden ‘gelijkheid’ en ‘emancipatie’ nog niet eens.
    Verder blijkt in de film nergens dat Saartjie Baartman ècht gedwongen werd tot ‘al die dingen’.
    Sommige individuen zijn nou eenmaal tragisch ‘pur sang’, en zeuren over blank of negroïde heeft dan geen zin.
    Wat wel beschamend is, is hoe er na haar dood met haar omgegaan is: Haar hersens uit haar hoofd halen en haar kut uit haar lijf snijden om dat jarenlang in een Frans museum tentoon te stellen, dat kan natuurlijk niet.
    Verder moet ik wel toegeven dat mijn mening gekleurd is omdat de actrice die Saartjie Baartman in de film speelt, een hele lelijke cellulitus-reet heeft (naar mijn mening). Beetje lekkere dikke ronde kont bij een vrouw, okay, maar dit lijkt helemaal nergens op.

    • Rania zegt:

      Zeer mooie film, waarbij men een beter inzicht krijgt in de tijdsgeest van toen, helaas is
      aan de reactie van “cuperus” te horen dat hij zich nog in de 19e eeuw waant en aldus nog niet
      verlost is van zijn superioriteitsgevoel.

    • anja zegt:

      MOET JE IETS ZEGGEN…. WAT PRAAT JIJ MET WEINIG RESPECT VOOR DIE ARME VROUW…. JAK… WAT MINDERWAARDIG….!!!!!!!!!

  2. Ank de Groot zegt:

    Gisterenavond deze film gezien op Filmnet. Prachtige indrukwekkende film maar ook beschamend hoe met deze vrouw is omgegaan.

    Ank de Groot

  3. Thom Masters zegt:

    Mooie film, confronterend, maar laten we eerlijk zijn, het was een nederlander die haar in S.A. ronselde en tot slaaf maakte, wat mij betreft een wel heel zwarte bladzijde die in het nederlandse geschiedenis boekje erbij kan worden geschreven……

  4. Jazmine zegt:

    Een aangrijpende en mooie film. De heer Abdellatif Kechiche is een regiseur en schrijver die het talent heeft om de essentie van het verschrikkelijke en indrukwekkende levensverhaal van Saartjie Baartman te vertolken op een wijze dat iedere vorm van zelfreflectie, onbegrip en je kunnen verplaatsen in een ander, aanwakkert in de toeschouwer (met een IQ en EQ van meer dan dat van een goudvis) van deze film. Vandaag de dag is het helaas nog steeds zo dat mensen over de hele wereld onder mensonterende erbarmelijke omstandigheden leven, maar dat de prioriteit voor vele overheden ligt bij eigen financieel gewin.

    Kort over de respectloze en achterlijke reactie van Jaap Cuperus: Deze reactie bewijst alleen maar dat er anno 2012 nog “mensen” zijn in Nederland (met weinig kennis over de zwarte bladzijdes uit de Nederlandse geschiedenis.) die denken superieur te zijn aan een ieder die andere uiterlijke kenmerken heeft of een ieder die lager op de sociale en maatschappelijke ladder staat. De slavernij en de holocaust zijn immers maar kleine gebeurtenissen die totaal geen invloed hebben gehad op de gehele wereld, herleid ik uit zijn idiote reactie. Niet alleen vergelijkt Jaap Cuperus appels met peren, hij beledigd vrouwen waar ook ter wereld, beschikt over weinig tot nihil empathie en intilligentie. Kortom een simpele reactie van een simpele geest.

    Persoonlijk ben ik blij dat het verhaal van Saartjie Baartman op deze wijze wereldkundig is gemaakt. Het verhaal is verteld en zal verteld blijven worden.

  5. josje zegt:

    IKheb de film ook gezien, ik hoop dat de de Heer Cuperus dit aleen getypt heeft om te provoceren, Nou dat is hem dan gelukt! Daarbij is het een man, kan hij weten wat het moet zijn voor een vrouw om zo te moeten leven? Ik hoop voo rhem als hij het wel meent, dat hij alleen blijft, en dat vrouwen ver weg van hem blijven, stel je voor, je wordt dikker als vrouw, dan hoeft ie je niet meer.
    Ik vond de film prachtig, zeer goed gespeeld en een die tot nadenken stemt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s