Harry Mulisch – De Aanslag (1982)

Gisteren heb ik “De Aanslag” van Harry Mulisch herlezen, een puur genot.

Aan het einde van de oorlog wordt een NSB’er Fake Ploeg neergeschoten voor het huis van de buren van het hoofdpersonnage Anton Steenwijk. De buren slepen het lijk voor het huis van de Steenwijks. Hierna steken de Duitsers het huis van de Steenwijks in brand en worden de ouders en broer van Anton geëxecuteerd.
Hoewel Anton het ontkent, is hij de rest van zijn leven eigenlijk bezig met uitzoeken van wat er gebeurd is. Hij ontmoet de andere mensen die ermee te maken hebben namelijk Karin Korteweg, Cor Takes (gebaseerd op Jan Bonekamp) en Truus Coster (gebaseerd op Hannie Schaft).

Samenvatting

De aanslag is geschreven in vijf episodes die plaatsvinden tussen 1945 en 1981. De familie Steenwijk woont in 1945 aan de rand van Haarlem in een van de vier huizen aan een kade, hun huis is genaamd ‘Buitenrust’. Het gezin bestaat uit meneer en mevrouw Steenwijk en de kinderen Peter en Anton. Naast hun huis, woont aan de linkerkant de familie Beumer en aan de rechterkant wonen meneer Korteweg en zijn dochter Karin, maar ook het echtpaar Aarts. De hoofdpersoon is Anton Steenwijk, die in 1945 twaalf jaar oud is.

Op een avond in januari 1945 zit het gezin Steenwijk in de huiskamer te Mens-erger-je-nieten, als ze plotseling opgeschrikt worden door schoten. Fake Ploeg, een NSB’er, is doodgeschoten; zijn lijk ligt op de stoep bij de buren. Kort na de schoten komen meneer Korteweg en Karin naar buiten en leggen het dode lichaam voor het huis van Steenwijk. Antons broer Peter wil het lijk gaan terugleggen, maar al snel arriveren de Duitsers, waardoor Peter moet vluchten. Antons huis wordt in brand gestoken door de Duitsers en Anton wordt meegenomen naar een politiebureau in Heemstede. Hij weet niet wat er met zijn ouders en zijn broer is gebeurd. Anton brengt de nacht door in een van de cellen, samen met een vrouw. Als hij haar vertelt wat er gebeurd is, reageert ze heftig. Anton wordt de volgende dag naar zijn oom en tante in Amsterdam gebracht. Hier groeit hij op.

Na zijn middelbare school gaat hij studeren en wordt hij anesthesist. Nog tijdens zijn studie komt hij, na het bezoek aan een feestje van een medestudent in Haarlem, weer op de kade waar hij vroeger woonde. Als hij voor de open plek staat waar vroeger zijn huis stond, nodigt mevrouw Beumer hem uit om binnen te komen. Tijdens dat gesprek hoort hij dat er een monument is opgericht op de plek waar vroeger de aanslag had plaatsgevonden. Ook wordt hem verteld hoe zijn ouders afgeslacht zijn op een gruwelijke manier. Op het monument vindt hij de namen van zijn ouders, maar niet de naam van zijn broer Peter, die niet als gegijzelde gezien werd. De volgende episode speelt zich af in een jaar waarin veel gebeurtenissen plaatsvinden die met het communisme te maken hebben. Tijdens een demonstratie komt hij vlak voor zijn huis in contact met Fake Ploeg jr., de zoon van de vermoorde Fake Ploeg. Anton nodigt hem bij hem uit en binnen vertellen ze elkaar wat hen beiden is overkomen. Fake vertelt dat hij geen verschil ziet tussen de dood van zijn eigen vader en dood van Antons ouders. Hij vond ze allemaal onschuldig. Zijn vader had wat betreft de communisten gelijk gehad: wat ze nu hoorden zei hij toen ook al en hij was tenslotte vermoord door de communisten, die vlak voor het eind van de oorlog nog een daad wilden stellen.

In 1966, in de volgende episode, is Anton inmiddels zes jaar getrouwd. Hij heeft zijn vrouw Saskia de Graaff in Londen leren kennen en was meteen verliefd. Haar vader was toentertijd ambassadeur in Athene, maar is nu gepensioneerd. Anton en Saskia hebben een dochter, Sandra. Tijdens de begrafenis van een vriend van Antons schoonvader, in een dorp ten noorden van Amsterdam, maakt Anton kennis met verschillende oude vrienden van zijn schoonvader en met diverse oud-verzetsmensen. Ze zijn anticommunistisch en nog steeds antifascistisch. Voor hen zijn de gebeurtenissen tijdens de oorlog nog steeds actueel.

Op de begrafenis hoort hij hoe iemand beschrijft hoe hij een ander had doodgeschoten tijdens het voorbijfietsen. Het komt overeen met de aanslag die Anton heeft meegemaakt en het blijkt inderdaad over Fake Ploeg te gaan. De man heet Cor Takes en hij vraagt aan Anton of hij weet waarom meneer Korteweg en Karin het lijk van Ploeg niet voor het huis van de andere buren hadden gelegd. Anton weet niet waarom. Opeens vertelt Cor dat ze met z’n tweeën waren: hij en een vriendin. Anton begrijpt opeens dat dát de vrouw was geweest die hij in de politiecel had ontmoet. Voor Cor is het een grote verrassing dat Anton haar heeft gekend. Van Cor verneemt Anton dat ze Truus Coster heette. Drie weken voor de bevrijding is zij geëxecuteerd. Als hij thuis ligt bij te komen overdenkt hij wat hem allemaal is overkomen. Hij begrijpt dat hij toch een beeld heeft van hoe Truus eruit moet hebben gezien: ze moet heel erg op Saskia lijken en dat is waarschijnlijk ook de reden dat hij op Saskia verliefd geworden is.

Anton zoekt Takes de volgende dag in Amsterdam op. Voor Takes is de oorlog nog lang niet afgelopen. Dit blijkt als hij een krantenartikel laat zien waarin staat dat het voormalig hoofd van Gestapo in Nederland: Willy Lages (één van de Vier van Breda) wegens ziekte is vrijgelaten. In een kamer hangt ook nog een kaart met daarop de oorlogsfronten ingetekend zoals die op het eind van de oorlog waren. Naast de kaart ziet Anton de foto van een vrouw; Truus. In Antons ogen is het Saskia, terwijl de vrouw op de foto helemaal niet op Saskia lijkt. Het is echter de blik in de ogen die op die van Saskia lijkt.

De laatste episode speelt zich af in 1981. Anton is inmiddels gescheiden van Saskia en getrouwd met Liesbeth. Hij heeft nu ook een zoon, Peter. Met Sandra is hij nog een keer bij het monument op de kade en op de begraafplaats in Haarlem geweest, bij het graf van Truus. Het boek eindigt met een ontmoeting tussen Anton en Karin Korteweg tijdens een demonstratie tegen de atoombewapening in Amsterdam. Van Karin hoort hij het laatste ontbrekende puzzelstuk: de reden dat Ploeg niet voor het huis van het (toch wel gehate) echtpaar Aarts werd gelegd was omdat daar Joden ondergedoken zaten. De familie Steenwijk heeft dat nooit geweten.

Het dobbelsteenmotief:

Vlak voordat Fake Ploeg wordt doodgeschoten is de familie met een potje Mens-erger-je-niet begonnen. Als er paniek ontstaat, stopt Anton de dobbelsteen in zijn zak. Als zijn oom Peter van Liempt hem van de Ortskommandantur komt ophalen, stopt Anton zijn hand in zijn zak en haalt hij de dobbelsteen tevoorschijn.

“In die stilte, die de oorlog ten slotte was in Holland, weerklinken op straat plotseling zes scherpe knallen: eerst één, dan twee snel achter elkaar, na een paar seconden het vierde en het vijfde schot. Even later een soort schreeuw en dan nog een zesde. Anton, die juist de dobbelsteen wil gooien, verstart en kijkt naar zijn moeder […] Hij merkte dat hij nog steeds de dobbelsteen in zijn hand had en stopte hem in zijn zak.”

“Zijn andere hand werd koud en hij stopte hem in zijn zak, waar hij iets voelde dat hij niet thuis kon brengen. Hij keek: het was de dobbelsteen.”

Als hij in zijn tweede huis in Toscane is, valt een tafelaansteker hem op. Anton krijgt het benauwd en krijgt een soort van paniekaanval.
“Zijn oog viel op de witte tafelaansteker in de vorm van een dobbelsteen […] Boven de open haard zijn oude spiegel, die met de putti; de zwarte ogen van de dobbelsteen.”

De dobbelsteen staat voor het lot in het leven van Anton. Elke keer als Anton in aanraking komt met een dobbelsteen verandert er iets in zijn leven. Zo heeft de aanslag een onbeschrijfelijke impact op zijn verdere leven; als Anton met zijn oom de Ortskommandantur uitloopt, stapt hij zijn nieuwe leven in en na de crisis in Italië beginnen bijna alle puzzelstukjes op hun plaats te vallen. De dobbelsteen staat ook voor het toeval: het is toeval welk getal de dobbelsteen gooit. Zo is het toeval dat de aanslag juist in hun straat plaatsvond.

De Schuldvraag

De schuldvraag staat centraal in deze roman. Uiteindelijk zijn alleen de Duitsers die de trekker overhaalden schuldig aan de dood van Antons ouders, maar de verantwoordelijkheid wordt al snel verschoven naar de aanstichter van het geweld, de man of de organisatie die de NSB’er voor hun huis neerschoot. Iemand is verantwoordelijk voor zijn eigen daden en niet voor de reactie van anderen daarop. De bepaling van de grens tussen goed en kwaad is zeker in een oorlog een hachelijke onderneming. Ook in het heden van het verhaal discussieert men over deze schuldvraag en grens.

Saskia / Truus

Een ander opvallende gebeurtenis uit het boek is de nacht die Anton op zijn jonge leeftijd doorbrengt in de cel met Truus Coster. Die nacht hadden zij een diepzinnig gesprek terwijl ze elkaar niet konden zien. Die vrouw is de eerste waar hij gevoelens voor krijgt en geruime tijd later, als hij een foto van haar te zien krijgt, beseft hij dat zij sprekend op zijn echtgenote Saskia lijkt. Dit wordt ook wel een Oedipusmotief genoemd. Anton heeft een oedipale relatie met de verzetstrijdster in de gevangenis.

De Film.

De aanslag is een film uit 1986 van Fons Rademakers met in de hoofdrollen Derek de Lint, Marc van Uchelen, John Kraaijkamp sr. en Monique van de Ven.
Het scenario van de film is gebaseerd op het gelijknamige boek van Harry Mulisch uit 1982. De Aanslag was succesvol in de Nederlandse bioscopen (310.665 bezoekers) en ook in andere landen. In 1987 won de film een Oscar in de categorie Beste Buitenlandse film.

Historische achtergronden

Fake Krist

Allereerst is er de liquidatie van Fake Krist, een Nederlands politieagent die werkzaam was bij de Haarlemse politie en lid van de NSB. Fake Krist ‘leende’ zijn voornaam aan de Fake Ploeg uit boek en film. Als lid van de Sicherheitsdienst was Krist betrokken bij het opsporen van Joden, onderduikers en verzetsstrijders. Zijn slachtoffers werden gemarteld, gedeporteerd en later vermoord of gefusilleerd. Op 25 oktober 1944 werd hij door leden van een Haarlemse verzetsgroep (de politieknokploeg) doodgeschoten. Hoewel verzetsstrijdster Hannie Schaft ook de intentie had Krist te doden, was zij (of leden van haar verzetsgroep) niet bij deze aanslag betrokken. De manier waarop Ploeg wordt geliquideerd, door een man en een vrouw op een fiets, lijkt op de andere aanslag: de liquidatie van de Zaandamse politiecommandant W.M. Ragut.

W.M. Ragut

Ragut was gehaat bij de illegaliteit vanwege zijn fanatieke jacht op verzetsstrijders. Op 21 juni 1944 werd Ragut van zijn fiets geschoten door Hannie Schaft en Jan Bonekamp. Bonekamp raakte zwaar gewond bij de aanslag en stierf later aan zijn verwondingen. Deze aanslag is te zien in de film “Het meisje met het rode haar’ naar het gelijknamige boek van Theun de Vries. Mulisch combineerde beide aanslagen en verwisselde vervolgens twee personages. Niet Hannie Schaft werd na de aanslag in Zaandam opgepakt, maar wel de zwaar gewonde Bonekamp. In de film en het boek suggereert Mulisch dat een op Hannie Schaft lijkende verzetsstrijdster, gewond raakte, opgepakt werd en later vermoord en dat een op Bonekamplijkende verzetsstrijder de oorlog overleefde.

De represailles

De Duitse represailles na de aanslag op Fake Krist zijn door Mulisch ook aangepast. Op 26 oktober 1944 vonden Duitse represailles op de Westergracht plaats. Op het plantsoen bij de Bavo-kathedraal aan de Westergracht werden tien mannen met mitrailleursalvo’s doodgeschoten. Voorbijgangers werden gedwongen toe te kijken. Deze tien mannen waren afkomstig uit het Amsterdamse Huis van Bewaring aan de Weteringschans. Er waren echter niet, zoals in het boek en de film wordt gesuggereerd, gezinsleden bij uit de huizen aan de Westergracht waar de aanslag had plaatsgevonden. Er waren ook zeker geen vrouwen bij.

Dit bericht werd geplaatst in Boek, Gelezen en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Harry Mulisch – De Aanslag (1982)

  1. Edith zegt:

    I am genuinely pleased to read this blog posts which includes lots
    of valuable data, thanks for providing these kinds of statistics.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s