Tom Lanoye – Heldere Hemel (2012 Boekenweekgeschenk)

Op 4 juli 1989 gebeurde het onvoorstelbare in Bellegem, net op de grens met Kooigem. Net toen de Koude oorlog op zijn eind liep stortte een Russisch gevechtsvliegtuig neer op een woning waar nu een nieuwe villa staat.

Het vliegtuigongeluk bij Kortrijk was een luchtvaartongeval met een Russische MiG-23 dat plaatsvond op 4 juli 1989 in de buurt van de Belgische stad Kortrijk. Bij het ongeluk liet één persoon het leven, toen de MiG neerstortte op zijn ouderlijk huis aan de Doornikserijksweg (N50) in Bellegem, vlak bij de grens met Kooigem.

Het toestel was om 9.14 uur voor een trainingsvlucht opgestegen van de luchtmachtbasis Kołobrzeg in Polen. Het kreeg al na 41 seconden problemen met de naverbrander. De piloot heeft het vliegtuig daarna met zijn schietstoel verlaten. De verwachting was dat het toestel zou neerstorten in de Baltische zee. Dat gebeurde echter niet, de MiG heeft op de automatische piloot nog zo’n duizend kilometer afgelegd over Oost-Duitsland, West-Duitsland, Nederland en België.

In een beknopte verklaring  legt Nikolai Skoeridin, de testpiloot, uit hoe hij in de ochtend van 4 juli met zijn Mig-23, een prototype van een nieuw model, was opgestegen op de militaire basis van Kolberg, een Poolse stad aan Baltische Zee.

Luttele momenten na de take-off, op 120 meter hoogte en met een snelheid van 400 kilometer per uur, loopt het fout: de piloot hoort een luide knal aan zijn linkerkant. Hij verliest bruusk hoogte, als in een luchtzak: de straalmotor van zijn Mig geeft de geest. Na tien seconden gebruikt hij – met permissie van zijn bevelhebber – zijn schietstoel.

Terwijl zijn parachute opengaat, ziet hij een zwarte rookpluim aan het uiteind van het toestel. Hij is ervan overtuigd dat het in de Baltische Zee zal crashen. Wat Skoeridin níét ziet, aan zijn valscherm bengelend, is dat de motor van de Mig opnieuw aanslaat, waardoor het toestel opnieuw hoogte en snelheid wint en zijn vlucht voortzet, in zuidwestelijke richting.

Om 9.40 uur werd het vijandelijk toestel voor het eerst waargenomen op de radar van de NAVO in Lüchow. Twee Amerikaanse F15’s, die om 9.42 uur voor een onderscheppingsmissie waren opgestegen van de NAVO-basis Soesterberg, constateerden om 10.02 uur dat het om een onbemand vliegtuig met een geëjecteerde cockpitkap ging. Wegens de grote bevolkingsdichtheid onder het vliegtraject besloot de Belgische legerleiding samen met minister van Landsverdediging Guy Coëme om het vliegtuig pas boven de Noordzee neer te halen. Het was op dat moment nog onduidelijk of het ging om een (onwaarschijnlijke) aanval of provocatie, danwel om een desertie of een technisch probleem.

Boven Kortrijk was de brandstof van de MiG echter op, waarop het toestel zich omstreeks 10.37 uur op de grens van Bellegem en Kooigem in de woning aan de rijksweg boorde. Het slachtoffer, de 19-jarige eerstejaarsstudent informatica Wim Delaere die net zijn examens achter de rug had, lag daar op dat moment uit te slapen. De woning werd volledig verwoest.

Ter plaatse : Louis Tobback (Minister van Binnenlandse Zaken) en zijn Kabinetchef Johan Vande Lanotte.

In eerste instantie liet de Sovjet-Unie niets van zich horen. Pas twaalf uur na de crash maakte het persbureau Tass officieel melding van het gebeurde. Een dag later zei president Gorbatsjov op de Franse televisie – hij was op staatsbezoek in Parijs – dat hij het ongeluk betreurde en dat hij zijn condoleances had overgebracht aan de Belgen. Twee dagen na de ramp verscheen er in de Pravda een zeer kritisch artikel over de Russische legerleiding, die volgens de krant de crash via de westerse media had moeten vernemen.

De Belgische overheid wilde van de ramp geen al te grote ophef maken. Het was duidelijk dat er in het Oostblok grote politieke veranderingen aan de gang waren (op 9 november 1989 zou de Berlijnse Muur vallen) en men koos daarom voor de diplomatieke weg. Procureur Jean-Marie Coppens werd met de zaak belast. Aangezien er geen juridische precedenten waren en de krijgsauditeur onbevoegd bleek, moesten hij en minister van Buitenlandse Zaken Mark Eyskens zelf aftasten wat de mogelijkheden waren om de Sovjet-Unie aansprakelijk te stellen en de schade te laten vergoeden. Het vliegtuigwrak, dat ondertussen onderzocht werd door de Amerikanen, werd daarbij als onderpand gebruikt.

In november 1989 heeft de Sovjet-Unie aan de Belgische overheid het equivalent van € 625.000 aan schadeloosstelling betaald. Het grootste deel van dat bedrag is naar de familie Delaere gegaan. Ook enkele nabijgelegen bars met gezelschapsdames hebben van het bedrag een vergoeding gekregen wegens gederfde omzet. Omdat het rechtssysteem van de Sovjet-Unie die begrippen niet kende, heeft de familie Delaere geen vergoeding gekregen voor de geleden psychologische en morele schade.

Tom Lanoye – Heldere Hemel.

Aan deze feiten heeft Tom Lanoye zijn novelle “Heldere Hemel” opgehangen.

‘Een fait divers in de wereldpolitiek, een noodlottig drama voor een familie,’ weegt Tom Lanoye het voorval op de kaft van zijn uitstekende novelle ‘Heldere hemel’: een fictieve vertelling, op het raakvlak van wereldpolitiek en het allerindividueelste malheur dat men zich kan inbeelden.

Op de grond in Kooigem wordt Vera van Dyck geconfronteerd met een plotselinge echtscheiding. Vlak nadat ze de sloten van haar villa heeft laten vervangen, staat Carla de minnares van haar echtgenoot Walter al bij haar binnen. Carla blijkt bovendien een ex-liefje van de zoon van Vera en Walter, Peter, hun enig kind. Na een heftig gesprek vertrekt Carla en even later staat Peter toevallig voor de deur van het huis. Vera wil snel wat bankzaken gaan regelen en vraagt haar zoon om even op het huis te passen.

Peter geniet op zolder van een jointje en wordt daarbij het laatste slachtoffer van de Koude Oorlog. De villa in Kooigem staat op het terrein van ‘ground zero’, de laatste rustplaats van de onbemande Russische Mig.

Lanoye weet het kleinmenselijke drama handig in de Koude Oorlogssfeer onder te dompelen. In de verschillende delen van deze novelle krijgen we een inkijk in de psyche van de Russische piloot die zijn hachje redt, in de militaire commandokamers van de Shape in Bergen waar het plots alle hens aan dek is en dus ook bij de gedoemde familie in het West-Vlaamse Kooigem (what’s in a name?) waar eveneens de poppen aan het dansen gaan. De redactiekamer van een kwaliteitskrant speelt daarbij een bescheiden, satirische rol.

Ik heb ervan genoten.

Dit bericht werd geplaatst in Boek, Gelezen, Geschiedenis en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s