Een indiscrete blik op het middeleeuwse ondergoed…

Hoe liepen onze voorouders gekleed. Dat is een vraag die ik mij soms stel. We weten wel wat ze ongeveer droegen, maar daaronder… droegen ze ondergoed zoals wij, hoe zit dat ?

Mannen droegen shirts en Braies (een soort middeleeuwse onderbroek die lijkt op onze hedendaagse korte broek). De term komt uit het Celtic en werd later overgenomen door de Romeinen als “Braccae”. In het Engels werd dat “Breeches”. Vrouwen droegen een kiel of hemd maar geen broek. Dat is alles wat we weten over het middeleeuwse ondergoed.
Sinds kort echter weten we meer. Een archeologische vondst in Oost-Tirol, Oostenrijk, geeft ons een beter idee van wat sommige vrouwen droegen onder hun jurken.

Lengberg Slot, de plaats van de archeologisvhe vondst, komt voor het eerst voor in geschriften rond  1190. In de 15e eeuw werd een tweede verdieping toegevoegd. Tijdens een uitgebreide renovatie in juli 2008 werd een kluis, gevuld met afval,  gevonden onder de vloer van een kamer op de tweede verdieping van het kasteel. Blijkbaar werd die er gedumpt tijdens de verbouwingen van de 15e eeuw.

Dankzij de droge omstandigheden in de kluis bleef het organisch afval, hoofdzakelijk bestaande uit bewerkt hout, leer (schoenen) en textielwaren,  zeer goed bewaard. Vier van de linnen fragmenten lijken op moderne beha’s. Wat opvalt zijn de verschillende uitgesneden cups – in tegenstelling tot de antieke Griekse of Romeinse borst banden, die niet meer waren dan eenvoudige stroken stof of leer rond de borsten gewikkeld en eerder ontworpen om plat te lijken dan de borsten te doen uitkomen.

Er bestaan een aantal geschreven middeleeuwse bronnen over mogelijke vrouwelijke borstondersteuning, maar die zijn nogal vaag.

Henri de Mondeville, chirurg van Filips de Schone van Frankrijk en zijn opvolger Lodewijk X, schreef in zijn “Cyrurgia” in 1312-20: “Sommige vrouwen … dragen twee zakken onder hun jurk, aangepast aan de borsten, strak zittend. Ze leggen hun borsten elke morgen in die zakken en bevestigen ze met een bijpassende band.”

Deze “zakken”  hadden dezelfde functie als de borstbanden in de oudheid, te grote borsten inbinden. Maar , de “ jurken met borstzakken”  waren een probleem. Konrad Stolle klaagt erover in zijn “kroniek van Thüringen en Erfurt”  in 1480. Deze zakken bekomen het averechtse effect. De borsten worden meer vooruitgestoken dan weggestopt. Stolle noemt het “hoogst onfatsoenlijk”.

Een onbekende 15e-eeuwse auteur van het zuiden van Duitsland heeft het over de “verbetering van de borsten”  in zijn satirische gedicht :  “Veel [vrouwen] gebruiken twee borstzakken wanneer ze over de straat wandelen. Op die manier kunnen de jonge mannen die naar hen kijken, hun mooie borsten zien. Een vrouw met te grote borsten spant haar borstzak strak aan, zo komt er geen geroddel over te grote borsten”.

In totaal werden in Lengberg Slot vier beha’s gevonden.

Twee van de ‘beha’s’ van Lengberg Slot lijken “hemden met borstzakken” te zijn.  Helaas zijn ze versnipperd en is er slechts een cup bewaard gebleven. Uit de overblijfselen blijkt dat de dame ook een doek droeg boven het décolleté, om die te bedekken. Ze droeg dus een kort hemd tot net beneden de borsten en een “beha” of borstzak. De beha’s zijn versierd met kant. Dit versterkt de zoom, ondersteunt de borsten en heeft ook een decoratieve functie.

Een derde ‘beha’ lijkt veel meer op een moderne beha  en is misschien wel wat de onbekende Duitse auteur een “Tuttenseck” of “borstzak” noemde. Hij heeft twee brede schouderbanden en de gedeeltelijk gescheurde randen bij de cups geven aan dat hier een achterriem zat. Deze ‘beha’ is uitgebreid versierd met naald-kant op de schouderbanden. Alle  “zakken” zijn gedecoreerd aan de onderkant met een gevlochten veters en de naald-kant.

Een vierde ‘BEHA’ kan het best omschreven worden met de moderne term ‘corselet’, een soort beha populair in de jaren 1950, maar vandaag ouderwets.  De cups bestaan uit twee aan elkaar genaaide stukjes linnen. Onder de beha bevindt zich ook linnen om de buik te bedekken. De cups zijn ook weer versierd. Er zijn smalle schouderbandjes, en naald-kant siert het decollete.

Twee van de beha’s werden met radioactieve koolstof gedateerd door  het Zwitserse Federale Instituut voor Technologie. De leeftijd variëert van het einde van de 14de tot de tweede helft van de 15e eeuw.

De vondst is heel bijzonder. Wetenschappers gingen er namelijk eigenlijk altijd vanuit dat de beha pas in de negentiende eeuw ontwikkeld werd. De Franse Herminie Cadolle maakte corsetten en zou in de negentiende eeuw één van de eerste beha’s bedacht hebben. In 1914 kwam ook Mary Phelps Jacob met dat idee en zij vroeg er in de VS een patent op aan. Bewijs dat lang voor die tijd al beha’s werden gedragen, was er tot nu niet.

We weten niet of alle vrouwen in de middeleeuwen dergelijke “Tuttensecks” droegen, maar een aantal droeg het zeker. In elk geval was het een middel om de borsten plat tehouden, wat in de moraal van die tijd paste. De satire leert ons echter wat anders.

Er wordt aangenomen dat vrouwen geen onderbroek droegen tot en met het einde van de 18e eeuw. De vondst van een aantal  volledig bewaarde linnen onderbroeken in Lengberg Slot laat ons dus de vraag stellen, was dit van een man, of toch van een vrouw?

De “onderbroek van Lengberg Slot” is van een type dat zich ontwikkelde in de late 14de en 15de eeuw, toen de mannen begonnen aaneengesloten beenpijpen te dragen, in plaats van de afzonderlijke beenpijpen  met dus een split aan het kruis.  De “onderbroek van Lengberg Slot “ is verschillende keren versteld met linnen patches die elkaar overlappen.

Schilderijen, houtsneden en boekillustraties van zowel sacrale en seculiere thema’s tonen alleen mannen die dit soort onderbroeken dragen : een klein stukje stof over billen en schaamstreek vastgemaakt met smalle bandjes gebonden in een boog op de heupen.
Wanneer vrouwen worden getoond met een broek, dan is dat steeds in het kader van ‘een wereld op zijn kop’. Broeken en onderbroeken werden beschouwd als een symbool van mannelijke macht. Vrouwen die een broek droegen waren strijdlustige vrouwen of vrouwen van bedenkelijk allooi.

Hetzelfde kan gezegd worden van onderbroek als van de beha : gewoon omdat men dacht dat vrouwen  ze moesten dragen, betekent niet dat ze dat niet deden – vooral als ze van pas kwamen op bepaalde dagen van de maand. Wat deed een vrouw tijdens haar menstruatie ?

Volgens sommige verhalen, voornamelijk verteld door mannen natuurlijk, deden ze niets. We kunne ons dus wlgelijke beelden boor de geest halen van een menstruerende vrouw die een spoor van bloeddruppels nalaat wnneer ze op straat loopt.

Maar twee vertalingen van de Bijbel, de Douay-Rheims Bijbel 1609-10 en de King James Bijbel van 1611, vermelden het bestaan van “vodden van een menstruerende vrouw” (Jesaja 64/6) en een “maanstondig kleed” (Jesaja 30/22). Dit betekent waarschijnlijk dat deze “vodden” op hun plaats werden gehouden door …een onderbroek.

In de 16e eeuw froegen een aantal  Italiaanse vrouwen onderbroeken.  Eleonora van Toledo (1522-1562) bezat er  een paar in 1561, en 50 jaar later werden et vele paren gemaakt voor Maria de Medici (1573-1642), de nieuwe koningin van Frankrijk. Maar vrouwen met onderbroeken werden nog steeds afgekeurd.
In zijn “Kostuums van verschillende naties”  van 1594 toont Pietro Bertelli alleen de Venetiaanse courtisane die een onderbroek draagt.

Fynes Moryson, die het vasteland van Europa afreisde tussen 1591 en 1595, schreef over de Italiaanse dames  dat “de stad maagden, en in het bijzonder de edele dames.. op vele plaatsen een  zijden of linnen broek dragen onder hun kleed.”. Hij voegt er fijntjes aan toe  “Ik heb ook courtisanes gezien … aangekleed als mannen, met licht gekleurde wambuizen en broek.”

Ook in Nederland zouden sommige vrouwen een linnen of zijde broek dragen om “tegen de extreme kou te kunnen” (!)

Elisabeth I droeg een corset en broek.  Ze bezat  “zes paren van fijne Hollndse stof” gemaakt in 1587. Was dit een onderbroek of gewoon hoge kousen ?  Waarom zou de koningin van Engeland niet  voor zichzelf hetzelfde recht hebben opgeëist als haar onderdanen, ook de mannen, namelijk om een broek te dragen. En wie zou trouwens gedurfd hebben de vraag te stellen naar de keuze van haar ondergoed?

Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis. Bookmark de permalink .

Een reactie op Een indiscrete blik op het middeleeuwse ondergoed…

  1. Wat een leuke geschiedenis over onderkleding

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s